Chủ đề 2 — Ký hiệu và biểu diễn âm nhạc

Quy ước chữ cái và cách ghi tên nốt

Khi đọc bản nhạc, ta không chỉ xác định nốt nằm ở đâu trên khuông mà còn cần gọi và viết tên nốt đó. Tên chữ cái cùng dấu hóa tạo nên cách viết như F♯ hoặc G♭; cách viết này cung cấp thông tin mà chỉ âm thanh đôi khi không thể hiện đầy đủ. [1][2]

Nội dung bài học

Chuỗi tên nốt chữ cái

Trong ký âm phương Tây thường dùng, tên nốt dựa trên bảy chữ cái A, B, C, D, E, F, G. Sau G, chuỗi quay lại A và tiếp tục lặp theo quãng tám. [1]

Trên một khuông có khóa, vị trí đầu nốt xác định chữ cái theo thứ tự này: từ dòng sang khe kế tiếp, rồi sang dòng, tên nốt chuyển tuần tự qua chuỗi A–G. Khóa quyết định vị trí nào ứng với chữ cái nào; xem bài Ký hiệu khóa và vị trí ký hiệu nốt để ôn lại cách đọc mốc khóa. [1]

Tên chữ cái không giống âm tiết solfège Đô, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si. Solfège có thể dùng theo fixed-do hoặc movable-do; cách ghi tên nốt trên khuông dùng chữ cái và ký hiệu liên quan. [1]

Tên nốt được viết như thế nào?

Một cách viết tên nốt gồm chữ cái và, nếu cần, dấu hóa đứng trước đầu nốt. Chẳng hạn, F♯ gồm chữ cái F và dấu thăng; G♭ gồm chữ cái G và dấu giáng. Dấu hóa thay đổi cách ghi cao độ của nốt, còn chữ cái vẫn cho biết tên bậc nốt theo vị trí trên khuông. [2]

Tùy chọn xem hình ảnh:100%

(Vuốt ngang hoặc dọc hình ảnh để xem thêm)

Các dấu hóa được viết sát bên trái đầu nốt. Topic bài “Hình dạng và ký hiệu dấu hóa” sẽ giúp nhận diện hình dạng và cách dùng các dấu thăng, giáng, bình và dấu kép; ở đây chỉ cần chú ý cách dấu hóa kết hợp với chữ cái để tạo thành tên viết của nốt. [2]

Cách viết và âm thanh có liên hệ nhưng không đồng nhất

F♯ và G♭ có chữ cái và vị trí viết khác nhau. Trong hệ chia 12 nửa cung đều, hai cách viết này thường ứng với cùng một cao độ. Tuy vậy, khi đọc hoặc phân tích bản nhạc, cách viết vẫn có ý nghĩa: nó cho biết nốt được gọi theo chữ cái nào trong ngữ cảnh. Việc phân tích quan hệ đồng âm khác tên thuộc bài “Đồng âm khác tên và quan hệ tăng/giảm cao độ”. [2]

Không phải mọi hệ thống âm nhạc đều dùng cùng một quy ước hoặc cho kết quả âm thanh như nhau. Vì vậy, không nên kết luận rằng hai tên nốt khác nhau luôn có thể thay thế cho nhau; cần xét hệ thống và ngữ cảnh đang dùng. [2]

Sau bài này, bạn có thể…

Đọc đúng chuỗi tên nốt A, B, C, D, E, F, G và nhận ra chuỗi lặp lại.
Tách được tên chữ cái và dấu hóa trong các cách viết như F♯ và G♭.
Giải thích được dấu hóa thay đổi cách viết/cao độ của tên nốt nhưng không thay chữ cái gốc.
Phân biệt được hai cách viết tên nốt với khái niệm âm thanh mà chúng biểu thị.
Nhận biết được F♯ và G♭ là hai cách viết khác nhau; trong hệ chia 12 nửa cung đều, chúng thường cùng chỉ một cao độ.

Ví dụ âm nhạc

Chuỗi tên nốt đi qua G rồi trở lại A: … E, F, G, A, B …. Chữ cái lặp lại ở các quãng tám khác nhau.
F♯ giữ chữ cái F và thêm dấu thăng; G♭ dùng chữ cái G và dấu giáng. Đây là hai cách viết khác nhau, dù trong hệ chia 12 nửa cung đều chúng thường cùng chỉ một cao độ.
Khi đầu nốt vẫn ở cùng vị trí trên khuông mà thêm dấu thăng, chữ cái của nốt không đổi; cách viết chuyển từ F thành F♯.

Ví dụ đối chiếu

Không chính xác: “A, B, C, D, E, F, G và Đô, Rê, Mi… là cùng một cách ghi.” Chính xác hơn: A–G là tên chữ cái; Đô–Si là âm tiết solfège, với quan hệ giữa hai hệ phụ thuộc cách dùng fixed-do hay movable-do.
Không chính xác: “F♯ có tên chữ cái là G vì dấu thăng làm nốt cao hơn.” Chính xác hơn: Tên chữ cái vẫn là F; dấu thăng là phần bổ sung của cách viết.
Không chính xác: “F♯ và G♭ luôn là một và có thể viết thay nhau trong mọi bản nhạc.” Chính xác hơn: Chúng là hai cách viết khác nhau; chúng thường cùng chỉ một cao độ trong hệ chia 12 nửa cung đều, nhưng cách chọn cách viết phụ thuộc ngữ cảnh và hệ thống.
Không chính xác: “Chỉ nghe âm thanh là luôn xác định được cách viết tên nốt.” Chính xác hơn: Hai cách viết khác nhau đôi khi có thể cùng biểu thị một cao độ; cần xem ký hiệu và ngữ cảnh bản nhạc để biết cách viết.

Những điều dễ nhầm lẫn

Hiểu sai

Dấu hóa thay thế chữ cái của nốt.

Hiểu đúng

Dấu hóa kết hợp với chữ cái để tạo cách viết tên nốt; chữ cái vẫn giữ nguyên. [2]

Hiểu sai

Tên chữ cái A–G và âm tiết solfège Đô–Si là cùng một hệ.

Hiểu đúng

Đây là hai quy ước đặt tên khác nhau; không ghép chúng máy móc nếu chưa xác định fixed-do hay movable-do. [1]

Hiểu sai

Hai tên nốt nghe như nhau thì luôn có thể viết thay thế.

Hiểu đúng

Quan hệ âm thanh phụ thuộc hệ thống, còn cách viết có thể mang ý nghĩa riêng trong ngữ cảnh bản nhạc. [2]

Hiểu sai

Vị trí nốt trên khuông tự cho biết đầy đủ cách viết.

Hiểu đúng

Cần đọc khóa và các dấu hóa liên quan. [1][2]

Tóm tắt

Ký âm phương Tây thường dùng bảy tên chữ cái A–G theo chuỗi lặp. Cách viết một nốt có thể gồm chữ cái và dấu hóa, như F♯ hoặc G♭. Chữ cái và dấu hóa là thông tin ký hiệu; trong một số hệ thống, hai cách viết khác nhau có thể cùng biểu thị một cao độ, nhưng không vì thế mà luôn thay thế cho nhau. [1][2]

Tự kiểm tra

Chuỗi tên nốt chữ cái thường dùng gồm những chữ nào?
Đáp án mong đợi: A, B, C, D, E, F, G; sau G chuỗi quay lại A.

Trong F♯, chữ cái và dấu hóa là phần nào?
Đáp án mong đợi: F là chữ cái; ♯ là dấu thăng.

Thêm dấu thăng trước một nốt F có làm chữ cái của nốt đổi thành G không?
Đáp án mong đợi: Không. Chữ cái vẫn là F; tên viết trở thành F♯.

F♯ và G♭ có cùng cách viết không?
Đáp án mong đợi: Không. Chúng dùng chữ cái và dấu hóa khác nhau; trong hệ chia 12 nửa cung đều, chúng thường cùng chỉ một cao độ.

Nguồn tham khảo

Chelsey Hamm, *Open Music Theory*, “Reading Clefs,” mục “Key Takeaways.” Nguồn mô tả bảy chữ cái A–G trong ký âm phương Tây và chuỗi lặp theo quãng tám. Pressbooks. License: CC BY-SA 4.0.
Chelsey Hamm, *Open Music Theory*, “Half Steps, Whole Steps, and Accidentals,” mục “Enharmonic equivalence.” Nguồn giải thích cách viết khác nhau như F♯ và G♭, quan hệ đồng âm khác tên trong hệ chia 12 nửa cung đều, và tầm quan trọng của cách viết. Pressbooks. License: CC BY-SA 4.0.